"Khâu vai chứa nặng lời thề, chẳng nên chồng vợ cũng về bên nhau, mảnh tình cất kín trong đầu, đem về ở lại cùng nhau một ngày", câu ca quen thuộc chứa đựng tình cảm sâu lắng da diết đã đưa người con của mảnh đất này trở về quê hương.
Xã Khâu Vai, huyện Mèo Vạc, tỉnh Hà Giang có một cái chợ rất đặc biệt: mỗi năm chỉ họp có một phiên trong một ngày 27 tháng 3 âm lịch.Chợ Khâu Vai ban đầu họp không có người mua, không có người bán. Họ đến đây cốt để nhìn lại bóng dáng người mà lòng đã trao thương gửi nhớ từ phiên chợ năm ngoái. Bởi thế nên mới gọi là chợ tình.

Sở dĩ có chợ tình là bắt nguồn từ một truyền thuyết lâu đời của người dân tộc ở vùng Khâu Vai này. Truyện kể rằng, ngày xưa có một đôi trai gái thuộc hai bộ lạc khác nhau nhưng họ lại yêu nhau. Người con gái rất xinh đẹp, nết na, bộ lạc của cô không muốn để cho bộ lạc kia có được người con gái đặc biệt ấy. Ngược lại, bộ lạc của chàng trai lại rất muốn lấy cô gái về làm dâu bộ lạc mình. Một bên không muốn mất, một bên lại muốn có bằng được, chính vì vậy mà mâu thuẫn xảy ra giữa hai bộ lạc dẫn tới thành mối hận thù. Mối thù của hai bộ lạc càng nhân lên thì tình yêu của họ càng thắm thiết. Một ngày kia, khi người con trai đang ngồi với người yêu của mình trên núi thì nhìn thấy cảnh tượng hai bộ lạc đang đánh nhau quyết liệt. Họ biết tình yêu của họ là nguyên nhân chính, nên đã cùng nhau quyết định chấm dứt tình yêu để cho hai bộ lạc tránh phải đổ máu vô ích vì mình, họ hẹn nhau mỗi năm gặp nhau một lần vào đúng ngày ấy, điểm gặp là chỗ họ vẫn thường hẹn hò: Khâu Vai.

Trong câu chuyện về Khâu Vai, có những điều đến nay vẫn được truyền khẩu. Một người già kể lại trong hơi men đã ngà say rằng: Chợ ngày trước vẫn còn những bó đuốc khô, những bầu rượu ngô thơm nồng và những đôi dép đen cho người đến chợ tình.Đuốc để soi đường dẫn người vào hẻm núi đã quen. Rượu để làm ấm thân người khi thung lũng đá vào đêm. Đôi dép để bàn chân tình nhân vượt những mảnh đá tai mèo sắc nhọn, tìm đến với nhau.

Chợ vốn không bán, không mua. Chợ chỉ dành cho những đôi tình nhân lỡ duyên mỗi năm một lần gặp lại. Có thể cả vợ cùng chồng dắt nhau xuống chợ.  Lúc này họ là vợ chồng, chốc nữa họ bỏ nhau đi tìm người yêu cũ, vì một lý do nào đó mà trước kia họ không lấy được nhau. Sáng mai ra, tan chợ tan tình... họ lại về sống chung dưới một mái nhà đợi đến phiên chợ năm sau. Không ghen tuông, không thù ghét...

Đó là câu chuyện truyền tích về chợ Khâu Vai. Mỗi đôi tình nhân tìm cho mình một vách đá quen, để lại đôi dép ở ngoài. Người lạ soi đuốc thấy 2 đôi dép ở đâu, thì tự tìm góc núi khác. Mỗi đôi tình nhân có một góc núi riêng như vậy, ai tới trước thì chờ người còn lại. Nếu hết đêm mà bạn tình không đến, thì có nghĩa người đó đã không còn trên cõi nhân gian...

Lời hẹn Khâu Vai là vậy, nên mới có chuyện kể rằng một ngày kia, có một người đàn ông ôm rượu ngồi đợi bạn suốt đêm trong hẻm núi. Khi trời vừa sáng, ông ngật ngưỡng ngước mắt nhìn trời, khoé mắt ướt, nốc cạn bầu ruợu rồi đập tan vào chỏm đá. Đôi dép đen để lại, hai chân trần dẫm lên những mỏm đá tai mèo sắc lạnh, ông rời Khâu Vai và không bao giờ trở lại nữa.

... Những câu chuyện xưa đến nay đã bảng lảng như mây bay trên đỉnh Lũng Pù, nhưng ngày 27/3 âm lịch hằng năm, chợ tình vẫn họp.

Chợ tình Khâu Vai người Mông đông hơn cả. Các chàng trai, cô gái dùng tiếng khèn, tiếng hát để thể hiện tình cảm của mình. Những “Khâu xỉa plềnh”, “Già Xông”... mộc mạc mà chân thành, da diết mà tình cảm. Đó là những bản tình ca giản dị, say đắm. Những lời tỏ tình mộc mạc và dễ thương đã được những đôi trai gái trong đêm chợ thổi vào tình yêu chân thật như chính cuộc sống của họ...


Luồn trong tiếng gió, luồn trong ý nghĩ, giọng một cô gái nào đó đáp lại, đầy chân thành nhưng cũng không kém phần thẳng thắn:

Theo một cụ già ở xã Khâu Vai, cho biết: “Ban đầu nơi đây là chỗ hẹn của những người có tình yêu dang dở, vì một lý do nào đó mà không lấy được nhau. Khâu Vai còn là đêm chợ truyền thống của dân tộc Mông. Chợ tình xưa kia còn được gọi là chợ Phong Lưu, có nghĩa là sự phong tình. Hai chữ chợ tình mới phổ biến từ những năm 1990, khi có khách du lịch đến tham quan. Phiên chợ tình Khâu Vai có rất nhiều ý nghĩa nên được đồng bào nhiều dân tộc hưởng ứng. Từ vài chục năm nay Khâu Vai đã trở thành phiên chợ tìm kiếm tình duyên cho tất cả mọi người...”...

Chợ tình Khâu Vai mỗi năm chỉ họp một lần nhưng phiên chợ Khâu Vai thì họp năm ngày một phiên để phục vụ nhu cầu của đồng bào các dân tộc nơi đây. Chợ tình họp từ chập tối đến sáng ngày hôm sau là tan, từ sáng đến trưa lại họp bình thường như các chợ miền núi khác. Sáng sớm ngày 27 là lúc chợ tình có nhiều ý nghĩa nhất.

Rượu đã hết, chợ đã tan, giờ chia tay đã đến... Ở ven đường, men theo các sườn núi, các vách đá... từng đôi nam nữ bịn rịn chia tay nhau. Họ hẹn hò gặp nhau vào một thời gian sớm nhất, còn nếu duyên chưa thắm thì hẹn đến phiên chợ tình năm sau...